Жалған ақпаратты ажырату үшін жаңалықтың тақырыбын ғана оқу аз. Авторын, жарияланған күнін, бастапқы дерегін және суреттің қайдан алынғанын тексеру қажет. Әсіресе мессенджердегі «шұғыл таратыңыз» деген хабарламаға тап болғанда, оны өзгеге жібермей тұрып бірнеше сұрақ қойған дұрыс.
Жалған ақпарат деген не?
Шындыққа сәйкес келмейтін немесе оқиғаны бұрмалап жеткізетін мәлімет жаңылыстыруы мүмкін. Ол әдейі жасалуы да, адамның қателесіп таратуынан пайда болуы да ықтимал. Кейде мәтіннің өзі шын болғанымен, ескі күн, басқа жердің суреті немесе қиылған бейне мүлде өзге әсер қалдырады.
1. Хабарламаны кім таратқанын қараңыз
Автордың аты, редакцияның байланысы және сайт туралы мәлімет бар ма? Мекенжайдағы әріптерді мұқият оқыңыз: таныс атауға ұқсас домен басқа сайтқа апаруы мүмкін. Аты-жөні жазылғанының өзі деректің дәлдігін дәлелдемейді, бірақ жауапты тарапты анықтауға көмектеседі.
2. Күнін және оқиғаның орнын тексеріңіз
Жарияланған уақыт пен оқиға болған уақытты салыстырыңыз. Былтырғы ауа райы ескертуі немесе өзге қаладағы жол жабылуы бүгін сізге қатысты болмауы мүмкін. Мәтіндегі жер атауы тақырыппен сәйкес келе ме, соны да қараңыз.
3. Түпнұсқа дерекке дейін барыңыз
«Министрлік хабарлады» деген сөйлем болса, сол мекеменің ресми хабарламасын іздеңіз. Зерттеу туралы жазылса, оның атауы мен сілтемесі көрсетілгенін тексеріңіз. Скриншотта құжаттың нөмірі, күні немесе толық мәтіні көрінбесе, одан түпкілікті қорытынды шығаруға асықпаңыз.
4. Бір-бірінен тәуелсіз деректерді салыстырыңыз
Бір хабарды он сайттың қайталап жазуы он бөлек дәлел емес. Барлығы бір ғана аноним парақшаға сүйенуі мүмкін. Ақпараттың қайдан басталғанын қарап, оқиғаны өзге дерекпен растайтын материал бар-жоғын анықтаңыз.
Қазақстандағы қоғам, экономика және технология тақырыптарын салыстырып оқу үшін ABQ.kz сайтындағы Қазақстан жаңалықтарын да қарауға болады. Кез келген басылымдағы тұжырымды бағалағанда, оның көрсеткен бастапқы дерегін ашып оқыған пайдалы.
5. Фото мен видеоны мәнмәтінінен бөлмеңіз
Суретті кері іздеу оның интернетте бұрын жарияланған нұсқаларын табуға көмектеседі. Бейнедегі маңдайша, тіл, ауа райы мен ғимараттар айтылған орынға сәйкес келе ме? Монтаж немесе жасанды интеллект туралы күдік туғанда бір ғана сыртқы белгіге сүйенбей, бастапқы жазбаны және толық видеоны іздеңіз.
6. Дерек пен пікірдің айырмасын байқаңыз
«Осы шешім қабылданды» деген мәлімет пен «осы шешім қабылдануы мүмкін» деген болжам бір нәрсе емес. Автордың бағалауы, жарнамалық уәде және ресми шешім мәтінде араласып кетпегенін қараңыз. Сандардың қай кезеңге және қандай топқа қатысты екенін де сұраңыз.
7. Эмоцияға емес, дәлелге сүйеніңіз
Қорқыту, ашуландыру немесе «бәрі жасырып отыр» деген сөздер сізді тез әрекет етуге итермелеуі мүмкін. Бір сәт тоқтап, толық мәтінді оқыңыз. Растайтын мәлімет табылмаса, «тексерілмеді» деп белгілеңіз және таратуды кідіртіңіз. Дәлелдің әзірге жоқ болуы хабардың міндетті түрде жалған екенін де білдірмейді.
Жіберер алдында өзіңізге қойылатын үш сұрақ
- Бұл ақпараттың бастапқы көзі қайсы?
- Ол дәл осы уақыт пен орынға қатысты ма?
- Негізгі тұжырымды растайтын тексерілетін дәлел бар ма?
Қате хабарды таратып қойған болсаңыз, сол адамдарға түзетілген нұсқасын және тексерілген дерекке сілтемені жіберіңіз. Бұл кейінгі талқылауда бұрынғы қателіктің қайталанбауына көмектеседі.
Қосымша оқу: ЮНЕСКО-ның ақпаратты тексеру кеңестері және журналистика, жалған ақпарат және фактчекинг туралы оқу құралы.
